Natura Materialna - Prakrti - Maya

Durga Devi
21 wrz 2025
3 minut(y) czytania

Zaktualizowano: 16 gru 2025

Prakṛti (sanskryt: प्रकृति) dosłownie oznacza: pierwotna natura, źródło, substancja, pra-materia, to, co poprzedza stworzenie.Etymologicznie: pra = „pierwotne, podstawowe”, kṛti = „stworzenie, akt, działanie”.

W Wedach i Upaniszadach Prakṛti oznacza kosmiczną naturę, która jest tłem i „ciałem” całego stworzenia – zasadę żeńską, pasywną, potencjalną, w relacji do Puruszy (czystej świadomości, zasady męskiej).

Cytaty wedyjskie

Śvetāśvatara Upaniṣad 4.10: „Maya jest Prakṛti, a wielki Pan jest Mayin. Poprzez Mayę świat jest utkany, a poprzez Pana świat się obraca”.(māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaram...)
Bhagavadgītā 9.10: „Pod Moją nadzorczością Prakṛti wydaje w ruch całość stworzenia – zarówno ruchome, jak i nieruchome”.(mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram...)
Bhagavadgītā 7.4–5: Kṛṣṇa mówi:„Moja niższa natura (apara prakṛti) to ziemia, woda, ogień, powietrze, eter, umysł, intelekt i ego. Lecz wiedz, że oprócz tej niższej natury jest Moja wyższa natura (para prakṛti) – żywa dusza, która podtrzymuje świat”.

Prakṛti jako Māyā

Māyā = moc zasłaniania i projekcji.
Prakṛti jako Māyā sprawia, że Brahman (czysta świadomość) wydaje się wielością świata.
Bez Prakṛti – Brahman pozostaje niezróżnicowaną Pełnią (sat-cit-ānanda).
Dzięki Prakṛti – pojawiają się formy, czas, przestrzeń, doświadczenie.

W filozofii Vedānty:

Brahman = rzeczywistość absolutna.
Prakṛti/Māyā = Jego moc tworzenia (śakti), która ukazuje świat fenomenalny.

Prakṛti w 3 guṇach

Prakṛti = równowaga sattva, rajas, tamas.

Sattva – czystość, światło, wiedza, harmonia.
Rajas – ruch, pragnienie, pasja, działanie.
Tamas – inercja, ciemność, iluzja, materialność.

Cały wszechświat jest utkany z tych trzech jakości, a ewolucja polega na ich dynamicznym balansie.

Prakṛti jako Mahat-tattva

W Sāṁkhji: z Prakṛti w kontakcie z Puruszą powstaje Mahat-tattva (Kosmiczny Intelekt).
Mahat = źródło całej struktury kosmosu, początek kosmicznego umysłu.
Z Mahat rodzi się Ahaṅkāra (ego), a z niego – umysł, zmysły, żywioły subtelne i grube.
Zatem Prakṛti = łono kosmosu, z którego wyłania się drzewo życia.

Prakṛti jako Matrix

„Matrix” świat jest symulacją, tak w Wedach Prakṛti jest kosmiczną matrycą, która tworzy hologram rzeczywistości.
Purusza (świadomość) ogląda Matrix, ale sam w nim nie uczestniczy.
Wyzwolenie (mokṣa) = uświadomienie sobie, że jesteśmy Puruszą, a nie uwięzionymi w Prakṛti aktorami.
W jodze: medytacja, wiedza i samorealizacja rozpuszczają iluzję Matrixu (Māyā).

Prakṛti a Brahman

Brahman → czysta, niezmienna świadomość, absolut, bez atrybutów (nirguṇa).
Prakṛti → moc Brahmana, dynamiczny aspekt, natura twórcza, źródło iluzji i form.

Porównanie:

Brahman jest światłem, Prakṛti jest jego rozszczepieniem w pryzmacie.
Brahman jest ciszą, Prakṛti jest muzyką.
Brahman jest oceanem, Prakṛti są falami.

Prakṛti a Śakti

Śakti = boska energia, siła stwórcza, aspekt żeński Absolutu.
Prakṛti = kosmiczna natura – to właśnie ta sama Śakti, ale ujęta jako materia i energia wszechświata.

Można powiedzieć: Prakṛti jest Śakti w funkcji kosmosu. Śiva–Śakti (świadomość–energia) → Purusza–Prakṛti (świadomość–natura).

Z czego wywodzi się Prakṛti

Według filozofii:

Nie jest stworzeniem – jest wieczna tak jak Purusza.
W Sāṁkhji → Prakṛti istnieje od zawsze jako pierwotna równowaga 3 guṇ.
W Vedāntcie → Prakṛti to aspekt Māyi Brahmana.
W Tantrze → Prakṛti wywodzi się z Mahāśakti (Kosmicznej Bogini).

Prakṛti a Prāṇa

Prāṇa = siła życiowa, oddech kosmosu, energia podtrzymująca życie.
Prakṛti = źródło prany; bez Prakṛti nie byłoby energii życiowej.
Prāṇa jest ruchem w Prakṛti, tak jak wiatr jest ruchem powietrza.

Możemy powiedzieć: Prakṛti = pole energii, a Prāṇa = jej puls, oddech.

Prakṛti a 3 ciała (śarīra)

Sthūla śarīra (ciało grube) → tworzy się z elementów materialnych Prakṛti.
Sūkṣma śarīra (ciało subtelne) → umysł, zmysły i prāṇa, wywodzą się z subtelnej Prakṛti.
Kāraṇa śarīra (ciało przyczynowe) → nasienie karmiczne, trzymane w stanie nierozwiniętym przez Prakṛti.

Prakṛti obejmuje wszystkie 3 ciała jako ich matryca.

Prakṛti a 5 kosha (powłoki)

Annamaya kosha (pokarmowa) → Prakṛti jako materia.
Prāṇamaya kosha (energetyczna) → Prakṛti jako prāṇa.
Manomaya kosha (umysłowa) → Prakṛti jako ruch myśli.
Vijñānamaya kosha (poznawcza) → Prakṛti jako Mahat-tattva (kosmiczny intelekt).
Ānandamaya kosha (błogości) → Prakṛti w równowadze guṇ, gdzie dusza doświadcza pokoju.

Prakṛti a Kuṇḍalinī

Kundalinī - indywidualna forma kosmicznej Prakṛti uśpiona w człowieku.
To „iskra” Prakrti zamknięta w ciele, czekająca, aby powrócić ku Puruszy (Świadomości).
Kosmiczna Prakṛti → tworzy światy.
Indywidualna Prakṛti (Kundalinī) → tworzy osobiste doświadczenie i ciało.

Gdy Kundalinī się budzi → jednostka uświadamia sobie kosmiczną Prakṛti, a następnie wykracza poza nią, łącząc się z Brahmanem.